Elı̇t Yapılanmalar ve Güç Ağları

1789-1839 arası dönem, Osmanlı İmparatorluğu’nun sonraki seyrini derinden belirleyen bir kırılma hattı olmasına rağmen, uzun süre yeterince sağlam bir kuramsal çerçeve içinde ele alınmamıştır. III. Selim’in Nizâm-ı Cedîd reformlarıyla başlayıp II. Mahmud’un köklü malî düzenlemeleriyle devam eden bu süreç, yalnızca bir modernleşme hamlesi değil, aynı zamanda sert elit mücadelelerinin sahnesidir. Elı̇t Yapılanmalar ve Güç Ağları: Ulemâ, Vakıf ve Osmanlı Devletı̇ (1789-1839) başlığını taşıyan bu çalışma, söz konusu mücadeleleri Tanzimat öncesi Osmanlı ulemâsının konumu ve tepkileri üzerinden yeniden düşünmeye davet etmektedir.
“Elit çatışma teorisi”ni merkeze alan çalışma, ulemânın reformlara yönelik tutumlarını, yaygın yorumlarda olduğu gibi dinî muhafazakârlık ya da alt-üst ulemâ ayrımıyla açıklamak yerine, rakip elit gruplar arasındaki çıkar çatışmaları bağlamında ele almaktadır. Bu perspektifle bakıldığında, reformların akıbetini belirleyen unsurun ideolojik karşıtlıklardan ziyade, devlet gelirleri ve güç kaynakları üzerindeki hâkimiyet mücadelesi olduğu ortaya konulmaktadır.
Kitap ayrıca, II. Mahmud döneminde vakıf gelirlerinin merkezîleştirilmesini ulemâ muhalefetini susturma amacıyla açıklayan yerleşik yorumu sorgulamakta; erken modern Avrupa’daki vergilendirme ve malî merkezîleşme modelleriyle karşılaştırmalı bir çizgide, bu hamlenin daha geniş bir eğilimin parçası olduğunu savunmaktadır. “Ulemâ” terimine yüklenen yerleşik anlamları tartışmaya açarak kavramı açıklığa kavuşturan eser, vakıf-elit ilişkilerini kapsamlı biçimde tarayarak Tanzimat öncesi Osmanlı dünyasının dinamiklerini daha sahici bir zeminde kavramaya imkân vermektedir.