Kur’an Kıssalarının Dil ve Belâgat Açısından Yorumu

Bu çalışma, Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirinde Kur’an kıssalarının dil, belâgat ve bağlam ekseninde nasıl yorumlandığını incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, Zemahşerî’nin kıssa anlatılarına yaklaşımını belirleyen yöntemsel ilkeleri ortaya koymak ve lafız, mana, nazım, kıraat ve hitap unsurlarının anlamın oluşumundaki işlevini tespit etmektir. Metin merkezli ve betimleyici yöntemin benimsendiği araştırmada Hz. Âdem, Hz. İdrîs, Hz. Nûh, Hz. İbrâhim, Hz. Mûsâ ve Hz. Îsâ kıssaları ile Hz. Muhammed’in (s.a.s.) hayatıyla ilişkili bazı Kur’an anlatıları örneklem olarak ele alınmıştır. İnceleme sonucunda Zemahşerî’nin kıssaları yalnızca geçmişte meydana gelmiş olayların kronolojik aktarımı olarak değil, lafız, bağlam ve muhatap ilişkisi içerisinde anlam kazanan çok katmanlı hidayet anlatıları şeklinde değerlendirdiği görülmüştür. Müfessirin kelime seçimi, cümle kuruluşu, zamirlerin mercileri, edatların işlevi, hazif, takdim-tehir, iltifat, tekrar, diyalog, soru-cevap, mecaz, kinaye, temsil ve karşıtlık gibi dilsel ve belâgî unsurları anlamın kurucu bileşenleri olarak kullandığı belirlenmiştir. Kıraat farklılıklarının ise kelimelerin anlam alanını, cümlenin gramatik yapısını ve anlatının vurgu merkezini görünür kılan yorum verileri olarak değerlendirildiği anlaşılmıştır. Zemahşerî, tarihî rivayetleri ve nüzûl sebeplerini bütünüyle dışlamamakla birlikte bunları dilsel ve bağlamsal çözümlemeyi destekleyen ikincil unsurlar olarak kullanmaktadır. Ayrıca müellifin Mu‘tezilî ve kelâmî kabullerinin bazı yorum tercihlerine yön verdiği, ancak kıssa yorumlarının yalnızca mezhebî aidiyetle açıklanamayacağı sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, el-Keşşâf’ta biçim ile içeriğin birbirinden ayrılmadığını; kıssaların itikadî, ahlâkî ve eğitici mesajlarının anlatım biçimi aracılığıyla oluşturulduğunu göstermektedir. Bu yönüyle araştırma, klasik tefsirin dil, anlam ve söylem çözümleme kapasitesini görünür kılmakta ve Zemahşerî’nin kıssa yorumlarını müstakil, bütüncül ve disiplinler arası bir inceleme alanı olarak ortaya koymaktadır.