Uyarlama Sebebi Olarak Aşırı İfa Güçlüğü

İÇİNDEKİLER

BİRİNCİ BÖLÜM

AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜ İLE İLGİLİ

TEMEL İLKELER VE KAVRAMLAR

§ 1. İRADE ÖZERKLİĞİ İLKESİ, SÖZLEŞME ÖZGÜRLÜĞÜ

İLKESİ VE AHDE VEFA İLKESİ...............................................................5

I. İRADE ÖZERKLİĞİ İLKESİ...............................................................5

II. SÖZLEŞME ÖZGÜRLÜĞÜ İLKESİ ..................................................6

A. Genel Olarak...................................................................................6

B. Tarihsel Gelişimi............................................................................7

C. Sözleşme Özgürlüğü ve İrade Özgürlüğü Kavramları

Arasındaki İlişki ve Bunun Sosyo-Ekonomik Temelleri..............11

III. SÖZLEŞMEYLE BAĞLILIK İLKESİ (PACTA SUNT

SERVANDA).......................................................................................14

A. Genel Olarak ................................................................................14

B. Sözleşmeyle Bağlılık İlkesinin Yeniden Anlamlandırılması........17

C. Aşırı İfa Güçlüğü ile Sözleşmeyle Bağlılık İlkesi

Arasındaki İlişkinin Hukuki Temelleri.........................................20

§ 2. AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜ...............................................................................25

§ 3. EDİMLER ARASINDAKİ DENGE İLİŞKİSİNİN BOZULMASI..........29

İKİNCİ BÖLÜM

GENEL OLARAK UYARLAMA SEBEPLERİ

§ 1. GENEL OLARAK......................................................................................35

§ 2. CLAUSULA REBUS SIC STANTIBUS İLKESİ......................................37

I. KLASİK ANLAMDA CLAUSULA REBUS SIC STANTIBUS

İLKESİ.................................................................................................37

A. Genel Olarak.................................................................................37

B. Tarihsel Gelişimi..........................................................................39

C. Rebus Sic Stantibus’ a Yönelik Eleştiriler....................................41

D. Değerlendirme..............................................................................41

II. MODERN ANLAMDA CLAUSULA REBUS SIC STANTIBUS

İLKESİ.................................................................................................44

A. Genel Olarak.................................................................................44

B. Clausula Rebus Sic Stantibus Kapsamında İleri Sürülen

Görüşler........................................................................................46

1. İmkansızlık Görüşü..................................................................46

2. Temel Hatası.............................................................................49

3. Dürüstlük Kuralına Dayanan Görüş.........................................52

4. Sözleşme Boşluğu Görüşü........................................................54

C. Clausula Rebus Sic Stantibus İlkesi Uyarınca Sözleşmenin

Değişen Şartlara Uyarlanması......................................................56

D. Değerlendirme..............................................................................58

§ 3. İŞLEM TEMELİNİN ÇÖKMESİ TEORİSİ...............................................65

I. GENEL OLARAK ..............................................................................65

A. Tarihsel Gelişim............................................................................66

1. Windscheid’ın Kayıt (Voraussetzung) Teorisi..........................66

2. Oertmann’ın İşlem Temeli (Geschäftsgrundlage) Teorisi........69

II. BGB § 313 VE ALMAN HUKUKUNDAKİ DURUM......................74

A. İşlem Temeli Teorisinde İleri Sürülen Görüşler Doğrultusunda

BGB § 313 Hükmünde İşlem Temelinin Anlamı.........................74

1. BGB § 313 Düzenlemesi..........................................................87

2. BGB § 313’ Ün Uygulanmasının Şartları.................................89

a) Hal ve Şartlarda Meydana Gelen Ağır Değişiklik...............89

b) Sözleşmenin İfasının Taraflardan Birisi Açısından

Katlanılamaz Olması...............................................................90

c) Öngörülemezlik...................................................................91

d) Tarafların Meydana Gelen Değişiklikten Sorumlu

Olmamaları..............................................................................92

B. Değerlendirme..............................................................................92

§ 4. FRUSTRATION TEORİSİ.........................................................................97

I. GENEL OLARAK...............................................................................97

1. Tarihsel Gelişim..........................................................................101

İçindekiler

viii

2. Frustration Teorisinin İngiliz Hukuku’nda Sözleşmeyle

Bağlılık İlkesine Olan Etkileri....................................................106

II. FRUSTRATİON TEORİSİNİN UNSURLARI.................................107

A. Durumlarda Değişiklik Meydana Gelmesi.................................107

B. Değişikliklerin Öngörülemez Nitelikte Olması..........................109

C. İspat Yükü...................................................................................111

D. Değerlendirme............................................................................112

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜNÜN TANIMI VE UNSURLARI

§ 1. AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜNÜN TANIMI.....................................................113

I. TARİHSEL GELİŞİM.......................................................................115

II. AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜNÜN HUKUKİ TEMELİ OLARAK

İŞLEM TEMELİ TEORİSİ...............................................................121

A. İşlem Temelinin Türk Hukuku Bakımından Anlamı..................121

B. İşlem Temelinin Konusu Kapsamındaki Sözleşme Rizikoları...124

1. Edimler Arasındaki Dengenin Bozulması ............................124

2. Aşırı İfa Güçlüğü...................................................................125

§ 2. AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜNÜN UNSURLARI............................................125

I. GENEL OLARAK.............................................................................125

II. SÖZLEŞMENİN YAPILDIĞI SIRADA TARAFLARCA

ÖNGÖRÜLMEYEN VE ÖNGÖRÜLMESİ DE BEKLENMEYEN

OLAĞANÜSTÜ BİR DURUMUN ORTAYA ÇIKMASI.................126

A. İşlem Temeli Haline Gelen Durumlardaki Olağanüstü

Değişiklik...................................................................................126

B. Durumlardaki Değişikliğin Taraflarca Öngörülmeyen ve

Öngörülmesi de Beklenmeyen Bir Değişiklik Olması...............132

III. MEYDANA GELEN DURUMDAN BORÇLUNUN

SORUMLU OLMAMASI.................................................................137

A. Genel Olarak...............................................................................137

B. Görüşümüz.................................................................................143

IV. MEYDANA GELEN DURUMUN SÖZLEŞMENİN YAPILDIĞI

SIRADA MEVCUT OLGULARI, KENDİSİNDEN İFANIN

İSTENMESİ DÜRÜSTLÜK KURALINA AYKIRI DÜŞECEK

DERECEDE BORÇLU ALEYHİNE DEĞİŞTİRMİŞ OLMASI......145

İçindekiler

ix

A. Genel Olarak...............................................................................145

B. Durumların Borçludan İfanın İstenmesi Dürüstlük

Kuralına Aykırı Düşecek Şekilde Değişmesi..............................146

C. Yasal ve Sözleşmesel Risk Dağılımına Göre Borçludan

İfanın İstenmesinin Dürüstlük Kuralına Aykırı Düşmesi .........147

1. Genel Olarak..........................................................................147

2. Sözleşmede Risk Dağılımına İlişkin Hüküm Bulunması......149

a) Uyarlama Kayıtları............................................................150

b) Uyarlama Kayıtlarının Yorumu.........................................156

D. Kanunda Risk Dağılımına İlişkin Hüküm Bulunması ...............160

1. Genel Olarak..........................................................................160

2. Eser Sözleşmesinin Değişen Şartlara Uyarlanması...............162

a) Başlangıçta Öngörülemeyen veya Öngörülebilip de

Taraflarca Göz Önünde Tutulmayan Olağanüstü Bir Durum

Ortaya Çıkmış Olmalıdır........................................................164

b) Meydana Gelen Durum İfayı Engellemeli veya

Son Derece Güçleştirmelidir. ................................................167

c) Meydana Gelen Durumun Yükleniciden Kaynaklanmamış

Olmalıdır. ..............................................................................169

d) Yüklenicinin Bu Durumu İş Sahibine Bildirmelidir. ........169

e) Yüklenicinin Bu Haktan Daha Önce Vazgeçmemiş

Olmalıdır................................................................................170

f) TBK madde 480/II’in Sonuçları.........................................171

3. Sürekli Borç İlişkilerinin Haklı Sebeple Feshi......................175

a) Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesinin Haklı Sebeple

Feshi.......................................................................................179

b) Kira Sözleşmesinin Haklı Sebeple Feshi...........................180

c) Hasılat Kirası Sözleşmesinin Haklı Sebeple Feshi............181

d) Hizmet Sözleşmesinin Haklı Sebeple Feshi......................182

e) Adi Şirket Sözleşmesinin Haklı Sebeple Feshi..................182

f) Sürekli Borç İlişkilerinin Haklı Sebeplerle Feshine

İlişkin Hükümlerin Kanuni Risk Dağılımı Bakımından

Kapsamı.................................................................................183

İçindekiler

x

V. BORÇLUNUN BORCUNU HENÜZ İFA ETMEMİŞ VEYA

İFANIN AŞIRI ÖLÇÜDE GÜÇLEŞMESİNDEN DOĞAN

HAKLARINI SAKLI TUTARAK İFA ETMİŞ OLMASI................185

A. Genel Olarak...............................................................................185

B. Sözleşmenin Henüz İfa Edilmemiş Olması................................185

C. Edimin İfanın Aşırı Ölçüde Güçleşmesinden Doğan Hakların

Saklı Tutularak İfa Edilmiş Olması ...........................................188

VI. AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜNE İLİŞKİN TBK M. 138

HÜKMÜNÜN DEĞERLENDİRİLMESİ.........................................190

A. Genel Olarak...............................................................................190

B. Borçlar Kanunu’nun Yürürlüğü Bakımından Değerlendirilmesi..193

C. Uygulama Alanı Bakımından Değerlendirilmesi.......................194

D. Temel Hatası ile Olan İlişkisi Bakımından Değerlendirilmesi...204

E. TBK m. 138’in Şartlarının Değerlendirilmesi............................208

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜNÜN HUKUKİ SONUÇLARI

§ 1. GENEL OLARAK....................................................................................223

§ 2. SÖZLEŞMENİN UYARLANMASI.........................................................228

I. GENEL OLARAK.............................................................................228

II. SÖZLEŞMENİN UYARLANMASININ HUKUKİ NİTELİĞİ.......229

III. HAKİMİN UYARLAMA BOŞLUKLARINI DOLDURMAK

SURETİYLE SÖZLEŞMEYİ DEĞİŞEN ŞARTLARA

UYARLAMASI.................................................................................232

IV. HAKİMİN SÖZLEŞMEYİ UYARLARKEN KULLANACAĞI

ARAÇLAR........................................................................................233

A. Sözleşmenin Uyarlanması ile Tamamlayıcı Yorum Arasındaki

İlişki............................................................................................233

B. Hakimin Tamamlayıcı Yorum Getirerek Sözleşmeyi

Uyarlaması..................................................................................237

1. Alman Hukukunda Tamamlayıcı Yorumla Uyarlama............237

2. Türk/İsviçre Hukukunda Tamamlayıcı Yorum ile Uyarlama.247

İçindekiler

xi

İçindekiler

xii

V. SÖZLEŞMENİN UYARLANMASINI TALEP ETME

HAKKININ HUKUKİ NİTELİĞİ ...................................................257

VI. SÖZLEŞMENİN UYARLANMASINI TALEP ETMENİN

USUL HUKUKU BAKIMINDAN SONUÇLARI............................264

§ 3. SÖZLEŞMENİN SONA ERDİRİLMESİ.................................................266

I. GENEL OLARAK.............................................................................266

§ 4. SÖZLEŞMEDEN DÖNME......................................................................268

I. SÜREKLİ SÖZLEŞME İLİŞKİLERİNİN FESHİ............................271

BEŞİNCİ BÖLÜM

UYGULAMADA AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜ SEBEBİYLE

SÖZLEŞMELERİN UYARLANMASI

§ 1. KİRA SÖZLEŞMESİNİN UYARLANMASI...........................................279

I. GENEL OLARAK.............................................................................279

II. AŞIRI İFA GÜÇLÜĞÜ KAPSAMINDA KİRA SÖZLEŞMESİNİN

DEĞERLENDİRİLMESİ..................................................................281

A. Kira Sözleşmesinde İşlem Temelinin Çökmesi..........................281

1. TBK m. 138 Kapsamında İşlem Temelinin Çökmesi............281

2. Kira Sözleşmesinde İşlem Temelinin Çökmesinin Diğer

Görünüm Türleri....................................................................284

a) Kira sözleşmesinin Haklı (Önemli) Sebeple Olağanüstü

Feshi.......................................................................................284

b) Kira Sözleşmesinin Önemli Sebeple Feshi ile Aşırı İfa

Güçlüğü Arasındaki İlişki......................................................285

B. Kira Sözleşmesinde Uyarlama Kayıtları....................................286

III. KİRA SÖZLEŞMESİNİN UYARLANMASI İLE KİRA

BEDELİNİN TESPİTİ ARASINDAKİ İLİŞKİ........................................287

A. Genel Olarak Kira Bedelinin Tespiti.................................................287

B. Kira Bedelinin Tespitine Yönelik Esaslar..........................................288

C. Kira Sözleşmesinin Uyarlanması ile Kira Bedelinin Tespiti

Arasındaki Farklar.............................................................................289

§ 2. KEFALET SÖZLEŞMESİNİN UYARLANMASI...................................290

I. GENEL OLARAK.............................................................................290

II. KEFALET SÖZLEŞMESİNDE İŞLEM TEMELİNİN ÇÖKMESİ..291

İçindekiler

xiii

§ 3. KAMU İMTİYAZ SÖZLEŞMELERİNİN UYARLANMASI.................295

I. GENEL OLARAK.............................................................................295

II. ÖNGÖRÜLMEZLİK (İMPREVİZYON) TEORİSİNİN ESASLARI....296

A. Tanım..........................................................................................296

B. Şartları........................................................................................298

1. Şartların Öngörülemez Şekilde Değişmelidir........................298

2. Meydana Gelen Değişiklik Taraflardan

Kaynaklanmamalıdır..............................................................299

3. Meydana Gelen Olaydan Dolayı Sözleşmenin Mali

Dengesi Sarsılmış Olmalıdır..................................................299

C. Sonuçları.....................................................................................299

§ 4. KAMU İHALE SÖZLEŞMELERİNİN UYARLANMASI......................300

I. KAMU İHALE SÖZLEŞMELERİ....................................................300

II. KAMU İHALE SÖZLEŞMELERİNDE İŞLEM

TEMELİNİN ÇÖKMESİ...................................................................302

A. Kamu İhale Sözleşmelerinde Mücbir Sebep ile Aşırı

İfa Güçlüğü Hallerinin Yarışması...............................................304

§ 5. DÖVİZE ENDEKSLİ SÖZLEŞMELERİNİN UYARLANMASI...........305

I. GENEL OLARAK.............................................................................305

II. TÜRK PARASI KIYMETİNİ KORUMA HAKKINDA 32 SAYILI

KARARDA DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR 85

SAYILI CUMHURBAŞKANI KARARI..........................................307

A. Döviz Cinsinden ve Dövize Endeksli Olarak Yapılamayacak

Sözleşmeler................................................................................309

B. Döviz Cinsinden ve Dövize Endeksli Sözleşmelerin TL’ye

Uyarlanması................................................................................311

1. Sözleşmenin Yeniden Müzakeresi.........................................311

2. Sözleşmenin Uyarlanmasında Göz Önüne Alınacak

Hususlar.................................................................................311

C. Değerlendirme............................................................................312

III. DÖVİZE ENDEKSLİ KREDİ SÖZLEŞMELERİN

UYARLANMASINDA YARGITAY UYGULAMASI.....................314

A. Yargıtay’ın Görüşünün İktisadi Açıdan İncelenmesi..................317

B. Yargıtay’ın Görüşünün İşlem Temelinin Çökmesi

Teorisi Bakımından Değerlendirilmesi.......................................319